12/11/09

YE PEQUENHA MAS STÁ NE L JOURNAL





Simpre que puodo, leio l Jornal de Notícias de l Porto, nun  solo para ir sabendo de l que se passa pul nousso país mas tamien para ber las notícias regionals de Trás -ls-Montes.
De repente, ya miesmo nas últimas páginas, un quadradico pequenho fizo-me olhar cun mais atençon para essa página. Nun era anganho, era mesmo a falar de la nuossa lhéngua, la Lhéngua Mirandesa. Ainda bien que hai gente que   mos bai informando destas cousas tan importantes. Mesmo que nun seia un artigo an tamanho grande ye pelo menos ua anformaçon puosta nun jornal de grande tirage  i que de certeza, cumo you ,muita gente l bai ler. I, cumo bien diç  l tiu que screbiu l'artigo, l Sr. Francisco Pinto, l'anternet ye ua puorta abierta pal mundo.
De qualquier modo muito tenemos qu' agradecer a Amadeu Ferreira que muito ten lhutado para que todo isto seia possible.
Eiqui bai  l'artigo, en Pertués, que mui feliç me deixou.



Retirado de L Jornal de Notícias de L Porto de 12-11-09

Bolar



Para daprender a bolar bundaba
l'ampeço i l fin
dua lenguaige personal,

an que las manos, ampacientes,
znudássen la paisaige i,
solo por un sfergante,

se bolbíssen alas...


S:)

Para aprender a voar bastava
o começo e o fim
de uma linguagem pessoal,
em que as mãos, impacientes,
despissem a paisagem
e, apenas por um instante,
se tornassem asas...

S:)

POBRE BELLHICA...

Chuba, bento
Muito bento,
Tempestade!
Cuorpos que se bergan
I lhutan contra la maré.
Pobre bielhica...
Ls sous pies
Negan-se
An carregar l sou cuorpo,
An caminar.
De cuorpo bergado
Pul peso de l sufrimiento,
De rostro angurriado
I manos trémulas,
Faltan-le fuorças para seguir
Sou rumo.
Lhuita custante,
L baibén de passos
I eis que
Finalmente, se deixa lhebar.
L bento nun pára
I la pobre bielhica ten de se abrigar.
Yá nun ten fuorças para caminar
Sou cuorpo franzino
Parou de lhutar.
I l bento, maluco
Cuntinua a soprar..

Dius mos lhibre


"Studantes custruindo ua lhagona (lago) cula colaboraçon de l sou porsor a pie de las arbles de la scuola"

I se l mundo acabasse hoije?

Serie ua anjustícia para alguns un albio para outros.

Anton nun serie castigo de mais para la mocidade que stá na frol de l’eidade, ne l çpuntar de la bida atalhar-le ls deseios de un feturo guapo, nun ls deixar cuntinar culs suonhos de montar porjetos i castielhos, çcubrir l mundo.
Si porque hai jubentude lista i çpierta pa l die de manhana, nien todos ácupan l sou tiempo picando i chiscando la cara i l cuorpo, nien todos ándan amostrando l culo i ls arganelos ne l çofino i nas oureilhas, manchando l património, debalde.

Digo-bos-lo you, hai rapazes i rapazas trabalhando muito, cun eideias i saber, que le boto ambeija pul tamanho, que you cula mesma eidade nien m’astrabie. Son cumo reilhas salidas dua frauga, tempradas i prontas para zbrabar adiles nas relaçones houmanas, relbas i aricos na chafurdeira de l poder anstituido, acabar culas bergonhosas çfrenças antes queilhes que arrótan de l ampanturro i ls que ténen de se cuntentar culas sobras.
Mocidade sismada an todo l de buono que ténen las nuobas tecnologias de l ansino, nun haberá ciéncia, spormentaçon, ambestigaçon que les meta miedo. Na medicina, n’eiconomie, na politica i de mias artes séran buonos, hounestos i mais lhimpos que aquelhes que ende hoije stan acaparrados cumo fieras an touça.

Anda por ende muita mocidade que nun merece que l mundo s’acabe tan debrebe, stan cunscientes que ténen que ser eilhes a tomar an manos l feturo deste paiç i deste planeta, stan determinados a dar uas bardascadas ne ls pochos (podridas) desta sociadade. Lhéban cun eilhes ua eiducaçon firme l bastante para nun se deixaren ambolber an trampas nien bender pur zounestidades de giente que cuida que todo stá a leilon.

You sei que nien todos asságan l tiempo, strágan ls cadernos i ls lhibros que tan caros quédan a ua quemunidade, que anda de calças rotas i quemendo fiado pur bias i de ls miserables rendimientos, aporbéitan bien l sfuorço de ls sous porsores i mestres ne ls anhos de scuola i formaçon para star purpurados i treinados pa ls grandes zafios.

La mie fé stá neilhes, ye pur esses que nun quiero que l mundo s’acabe, porque para alguns calafraus que tomórun l mundo cumo só deilhes yá se debie tener acabado hai muito.

Ne l die de San Martino bai a la dega i porba tou bino !



"Ls borrachos ou festejando l San Martino", José Malhoa, 1907


Palabra d’honra ! Se nun stubisse casada cun un sendinés que todos ls anhos quando chega este die de l anho mos alhembra a todos (a la mai i als filhos) qu’hoije ye die de comer castanhas i de porbar algun bino, giralmente feito an Sendin i trazido depuis duas férias passadas alhá, i quaije siempre cul dito «Ne l die de San Martino bai a la dega i porba tou bino ! », you la purmeira serie ua a quien nun passarie pula cabeça que hoije, 11 de Nobembre, que até ye feriado!, ye tamien outra cousa que l die an que se comemora an França l armistício de la Purmeira Guerra Mundial.

Berdade seia dita ! Neste paíç que ye la França adonde nós Sendineses moramos que ye antretanto l paíç por adonde passou i fizo puls bistos milagres esse San Martino que bibiu ne l seclo IV i que chegou a ser bispo de Tours (cidade a uns 200 kms de Paris, a caras a Sudoeste), poucos hoije, tengo la certeza, chégan sequiera a pernunciar l nome desse santo, sáben l quier que seia a perpósito de la bida del, oubírun ne l melhor de ls casos alguas bezes essa designaçon « L’été de la Saint-Martin » (L Berano de l San Martino) mas sien saber realmente qual la sue berdadeira segnificaçon… You inda la oubie porque fago parte dua geraçon que inda se lhembra por eisemplo de las cançones de Jean Ferrat (que yá ten agora 78 anhos!), i dua deilhas, guapa cumo quaije todas i que ten por títalo i tamien refran « A l’été de la St-Martin » (Ne l Berano de l San Martino)… que fala… subretodo de amor !… i de maneira mui lhibre i sensual !.. Mas que nun ancuntrei ne l youtube… talbeç por ser cunsidrada hoije, subretodo puls mais nuobos, yá algo « oldfashioned »... quier dezir: fuora de moda !
Ye berdade que quanto a las nuobas geraçones, hoije an França, de que fázen parte ls mius filhos, stou cumbencida que l mais de ls moços i moças inda sáben menos acerca desse santo que l que you sabie quando tenie la mesma eidade… L que quier dezir : nada, praticamente nada ou mui poucas cousas !

Todo esto ten a ber cula eiboluçon de las mentalidades neste paíç an special zde la rebuolta de ls studantes an Maio de 1968. I hoije ua cousa me parece cierta. Bibo nun de ls países mais laicos que hai na Ouropa. I un tamien adonde l númaro de ls que ban a missa ye pula cierta un de ls mais baixos…

Mas hai tamien ua rezon que talbeç lhiebe las pessonas an França a squecer que ye hoije l die de San Martino. Nun hai naide pul cuntrairo neste paíç que nun saba que hoije, 11 de Nobembre, die feriado, se comemora l armistício de la Purmeira Guerra Mundial. I este anho, cumo l anho passado, inda se comemorou essa data de l 11 de Nobembre de 1918, cumo tamien se comemorá l anho que ben i ls outros, anque l redadeiro soldado francés que tenga subrebibido a essa tragédia tenga falecido hai anho i meio.

Esta mie ampresson quedou cunfirmada quando hoije a la nuite depuis de ler ls testos de Faustino i de Isilda que gostei de ler fui a ber l que dezien tamien na Anternete…
Ancuntrei por eisemplo un artigo de l jornal "L’Union" (La Ounion) de la region Champagne-Ardennes-Picardie (a Nordeste de Paris) cun data de hoije, 11 de Nobembre, que cunfirma l que acabei de dezir. Até ampeça assi l artigo : (Traduçon mie feita assi i todo algo a la priessa; ye que manhana ye die de trabalho!)
« San Martino ye bítima de la Grande Guerra. L 11 de Nobembre, ye die de armistício. Ne ls rastos desse santo… salido de l calendário !
NUN L PROCUREIS nas fuolhas de l calendário, nun l ancuntrareis. L San Martino nun aparece ne ls efemérides. La fiesta de San Martino cai ne l 11 de Nobembre. La data que assinala la muorte desse soldado romano ye ocultada por ua data stórica bien mais cunhecida : la assinatura de l armistício [...] »

(Ne l oureginal que ancuntrei on-line):
« Saint-Martin est victime de la Grande Guerre. Le 11 Novembre, c'est jour d'armistice. Sur les traces de ce saint… sorti du calendrier !
NE LA CHERCHEZ PAS sur les feuillets du calendrier vous ne la trouverez pas. La Saint-Martin n'apparaît pas dans les éphémérides. La fête de la Saint-Martin tombe le 11 Novembre. La date qui marque la mort de ce soldat romain est donc masquée sous une date historique autrement plus connue : la signature de l'armistice [...] »

I pronto. Quiero acabar porque yá ye tarde mas inda quiero dezir esto a Isilda...
Hoije, 11 de Nobembre de 2009, an França, tubimos un tiempo que nun parecie nada Berano, mas que só parecie yá Imbierno : chuba quaije todo l die, l sol nun se biu, temperaturas que nun ultrapassórun ls 10° i houmidade: muita ! Un tiempo só buono para quedar an casa, ber cumo fui l miu caso na telbison las comemoraçones oufeciales al pie de l Arco de Triunfo, an Paris, i de la chama de l soldado çcunhecido i oubir ls çcursos (que gustei de oubir assi i todo) de l Presidente de la República Nicolas Sarkosy i... nobidade este anho! cousa que até agora nunca habie acuntecido!… de la chanceler almana Angela Merkel que tamien staba alhá presente pula purmeira beç… i depuis l hino de ls dous países… i l hino ouropeu cantado nas dues lhénguas : francés i alman que tamien gustei de oubir.

Pula tarde ye que Antonho mos truxe castanhas assadas que por acaso tamien fúrun trazidas de Pertual, de Sendin eisatamiente… Prenda de la mai ! I depuis : l bino fui a la nuite…

Nun será eisagero dezir que antre todas las almas que bíben an França, neste die 11 de Nobembre, aqueilhas que mais pénsan nun santo que las lhieba assi i todo a la tentaçon de comer castanhas, i de ir a la dega para porbar l nuosso bino… antre todas essas almas, dezie you, hai oubrigatoriamente las nuossas… las almas de nós, ls Pertueses... i tamien de ls Sendineses.

11/11/09

La lhienda de San Martino

Diç la lhienda que San Martino, nacido na Hungria an 316, era un suldado. Era filho dun suldado romano. L sou nome fui-le dado an houmenaige a Marte, l Dius de la Guerra i portetor de ls suldados. Als 15 anhos bai para Pabie (Eitália). An Fráncia abraçou la bida sacerdotal, sendo afamado cumo pregador. Fui bispo de Tours.
Cierto die de Nobembre, mui friu i chubioso, stando an Fráncia al serbício de l Amperador, iba Martino ne l sou cabalho a camino de la cidade de Amienes quando, de repente, ampeçou ua terrible tempestada. A cierta altura apareciu a la borda de la strada un probe home a pedir smola.
Cumo nada tubisse, Martino, sin heisitar, agarrou la spada i cortou la sue capa de suldado al meio, dando-le ua de las metades al probe para qu'este se defendisse de l friu. Mas lhougo eilhi la tempestada se çfizo, l cielo scampou i l sol anchiula tierra de lhuç i calor, cumo se fusse un tiempo quaije de Berano. Por isso dezimos que ye l berano de San Martino.
Diç-se que Dius, para que nun se apagasse de la mimória de ls homes l ato de bundade feito pul Santo, to ls anhos, nessa mesma altura, acaba por alguns dies l tiempo friu i l cielo i la tierra sunrien cula bençon dun sol caliente i milagroso.



An Pertués:

Diz a lenda que S. Martinho, nascido na Hungria em 316, era um soldado. Era filho de um soldado romano. O seu nome foi-lhe dado em homenagem a Marte, o Deus da Guerra e protector dos soldados. Aos 15 anos vai para Pavia (Itália). Em França abraçou a vida sacerdotal, sendo famoso como pregador. Foi bispo de Tous.
Certo dia de Novembro, muito frio e chuvoso, estando em França ao serviço do Imperador, ia Martinho no seu cavalo a caminho da cidade de Amiens quando, de repente, começou uma terrível tempestade. A certa altura surgiu à beira da estrada um pobre homem a pedir esmola.
Como nada tivesse, Martinho, sem hesitar, pegou na espada e cortou a sua capa de soldado ao meio, dando uma das metades ao pobre para que este se protegesse do frio. Mas, subitamente, a tempestade desfez-se, o céu ficou límpido e sol inundou a terra de luz e calor, como se fosse um tempo quase de Verão. É por isso que se diz que é o verão de S. Martinho.
Diz-se que Deus, para que não se apagasse da memória dos homens o acto de bondade praticado pelo Santo, todos os anos, nessa mesma época, cessa por alguns dias o tempo frio e o céu e a terra sorriem com a benção dum sol quente e miraculoso.



Alguns Ditos Dezideiros (subre San Martino)





-A cada cochinico, ben sou San Martino
-An Nobembre, pul San Martino, lhume, castanhas i bino.
-Apuis de San Martino, bebe tou bino, mata tou cochino i pon-te d'a mal cun tou bezino.
-Gaçpóia, castanhas i bino fai-se ua buona fiesta pul San Martino
-Bal mais un castanheiro que un saco cun denheiro
-De l die de San Martino até al Natal, l doutor i l boticairo ínchen l sou cerron
-Die de San Martino, lhume, castanhas i bino
-L die de San Martino fura l tou pipico
-Ne l die de san Martino bai a la dega i porba tou bino
-Nun hai cochinico sien sou San Martino
-Pul San Martino mata l tou cochinico i sembra l cebolhino
-Pul San Martino mata tou cochino i bebe tou bino
-Pul San Martino nien nado nien cabecino
-Pul San Martino sembra fabas i bino
-Pul San Martino, porba tou bino, a la fin dun anho yá nun te fai danho
-Pul San Martino, to l mosto ye bun bino
-Quien bebe ne l San Martino fai de bielho i nino
-Se l ambierno nun era camino, hás de tené-lo pul San Martino
-Se quieres pasmar l tou bezino, ara, scaba i sterca pul San Martino





PROVÉRBIOS POPULARES (S. MARTINHO)



- No dia de S. Martinho vai à adega e prova o teu vinho.
- Mais vale um castanheiro do que um saco com dinheiro.
- Dia de S. Martinho fura o teu pipinho.
- Do dia de S. Martinho ao Natal, o médico e o boticário enchem o teu bornal.
- Pelo S. Martinho mata o teu porquinho e semeia o teu cebolinho.
- Se o Inverno não erra caminho, tê-lo-ei pelo S. Martinho.
- Se queres pasmar teu vizinho lavra, sacha e esterca pelo S. Martinho.
- Dia de S. Martinho, lume, castanhas e vinho.
- Pelo S. Martinho, prova o teu vinho, ao cabo de um ano já não te faz dano.
- Pelo S. Martinho mata o teu porco e bebe o teu vinho.
- Pelo S. Martinho semeia favas e vinho.
- Pelo S. Martinho, nem nado nem cabacinho.
- Água-pé, castanhas e vinho faz-se uma boa festa pelo S. Martinho.



Nun ye dialeto nun senhor




Nun ye dialeto nun senhor
Digo-bos you senhor Malato
I de las buossas eignoráncias
You digo-bos, que you yá stou farto.

Digo-bos you senhor Malato
Esto nun ye ningun dialeto
Ye ua lhéngua oufecial de Pertual
I stá oufecializada por decrteto.

Se nun sabiedes, quedais a saber
Para nun buolberdes a dezier alarbadas
Teneis que tener mais cuidado
Culas cousas oufecializadas.

Somos Mirandeses si senhor
Cun honra i prejunçon
I nun somos tan eignorantes
Cumo bós que ende na telbison.

Anganhes-tes ls cuncorrentes
I esso assi digo-bos que stá mal
Prócurestes-le por un dialeto
Sendo ua lhéngua oufecial.

Se calhar Malato nun sabe
Aquilho que stá a fazer
Más quien l prepara las preguntas
Tenie oubrigaçon de l saber.

Sois ua telbison publica
La mas grande de Pertual
Teniedes oubrigaçon de saber
Que l Mirandés ye lhéngua oufecial.

Yá faziestes repuortaiges subre eilha
Fui un trabalho bien completo
Anton porquei ye que desta beç
Eilha tube que birar dialeto.

Bamos a chamar ls buis puls nomes
I deixar-bos de rastreiras
Porque las bacas Mirandesas
Tenen pildrelhegos nas oureilhas.

I nun ye solo cousa de Miranda
Cumo quejistes fázer crer anton
Porque la lhéngua ye falada
Por toda esta region.

Region Mirandesa i nun só
Tamien alguas aldés de Bumioso
Tenen l ourgulho de dezier
Que l Mirandés ye marabelhoso.

Stá feito l reparo senhor Malato
Nun me lhebeis a mal
Haber se para outra beç yá sabeis
Que l Mirandés ye Lhéngua oufecial.


Çculpai-me por estas cousa, mas ye que onte a la nuite nesse prugrama de l tiu Malato fázirun-le ua pregunta als cuncorrentes.

Daonde l dialeto Mirandés ye ouriundo

Depuis tenie.

Miranda de l Douro ó Miranda de l Cuorbo.

Nun sei se ls cuncorrentes acertórun ó nó que you yá nun fui capaç de ber mais nada.
Anton ne ls tiempos que yá lhébamos cumo lhéngua oufecial ben agora ua telebison publica i de nomeada an Pertual ben agora a dezier que l mirandés ye dialeto. Hai que tener pacéncia pa ls aturar.
I depuis l eignorante sou you.
Dei por mi a fázer esta trapalhada cumo nun sabie cumo la fázer chegar a la telbison puse-la eiqui. Haber se algun de bós cumpleta l trabalho i la fai chegar al diretor desse prugrama. Oubrigado.

José António Esteves
Lar de S. Jesé Bumioso




A buoltas, a buoltas




A buoltas, a buoltas,
sien piçca-piçca se andaba
i l tráfego nun se atalancaba.
Un talhico de trés pies al meio,
un pedragulho, ua bacie;...
ui!... esse parto era custoso,...
quando la baca a seguir a un peido,
anunciaba algo mal cheiroso.

Anfingida para quei?!!
Alguas bezes inda anfingi
...anfingi...que nun bi…
nun bi la buosta a caer,
chegando-me esso a baler,
ua baliente ralhatina:
Bá a ber nina, pon-te fina,
que l grano nun se puode perder!

I na bustraca a seguir,
ponie-me de pies ne l trilho,
cun ua mano siguraba la bacie,
ponie l' outra ne l nariç,
mas la merda era tan pesada,
l quei you habie de fazer,
l´'outra mano le tenie que poner,
para la sigurar melhor;
apuis benie-me aquel fedor…
…mas que remédio you tenie,
que nun fura abantar,
cara birada, sien mirar,
para apuis la ir arramar.

I las buoltas cuntinában,
ou por fuora ou más por drento,
habie que çfazer la palha
para de l grano l'apartar,
i siempre abantar l termiento;
assi, de sol a sol you andaba,
anriba l trilho, a medrar.
I debaixo daqueilha calor,
ousaba un chapelico de palha,
cun la cabeça portegida,
anque ls braços i las piernas,
si me quedássen an frida.

Apuis, al fin de la trilha,
miu abó daba-me dues crouas
i que cuntenta you quedaba,
… anque fusse pouco l balor;
lhebaba-las a la fiesta de l Naso
i cun eilhas mercaba,
saltaretes i un atrabessador.




10/11/09

Haberá cousa que mais cunta ?

Ancuntremos-mos ne l semitério
mas sien you saber quien era.
Puso-se a falar
i a dezir-me cousas
cumo se fusse
para eilha
ua pessona cunhecida
zde toda la bida…

Falou-me lhibremente
mesmo sien you ansistir…
Ampeçou por me dezir :

- Yá fazie trinta anhos
que you andaba an França.
Inda era rapaza nuoba
quando you fui para alhá…

Mas tornei para acá…
i cheguei-me a casar
Deixei-me acá star !

Ls prumeiros tiempos
assi i todo custórun !
Houbo cousas que stranhei…
Mas cul tiempo m’afazerei…

I para dezir la berdade :
ye porque yá stou casada
senó…

Era bien capaç de scapar
Nun habie muito de tardar !
Mas agora stou casada !
Haberá cousa que mais cunta ?

- Nó !
Nun hai cousa que mais cunta !

I fui essa la mie respuosta
que you le dei a essa tie
essa tie que nun cunhecie.



L çtino, ou sei alhá

Tenies tanta sede
I l´auga ende,
tan acerca!
Gasteste las unhas a scabar,
feriste la punta de ls dedos
mas la fuonte nun manou
i neilha nun pudiste molhar,
ls tous lábios que de tan secos
se rachórun a sangrar.

Caminabas an caminos
que tan bien tu coincies.
Nubres baixas te amostrában
l cielo que tu bien bies,
mas nunca ls dedos l topában…
Zdita, ampoténçia, mala sina,
çtino, ou sei alhá que serie;
tu nunca chegueste al cielo,
i, stando l cielo mesmo an ti,
nunca l cielo te cubrie.




Cabien debaixo dun alqueire



...cabien-le todos debaixo dun alqueire, quando l tiu se morriu de pulmonia.
Muita stória dessas se oubie, antiempos.
Marie tenie dous filhos i un que benie a camino que, cun la graça de Dius, naciu muorto porque nun abantou na barriga de la mai, l zprézio de sou pai, quando a todos abandonou, l zgraciado, sien naide saber la rezon.
Dezie-se que habie ido pa l´Argentina, outros dezien que staba no Ouruguai, al cierto naide sabie. Fui-se i nun habie ua alma que soubisse que se iba.
Soube-se muitos, muitos anhos apuis, dezenas lhargas d´anhos, apuis que bieno cun outra tie a querer ardança. Fui corrido por todos, a palos.
Ardança,... inda porriba!
Dues bacas de meias, dous filhos que cabien nua quarta, qual alqueire! To l anho a trabalhar pa l amo de la maior parte de las terricas qu´ araba i pa l amo de las bacas...
You tengo muito que le agradecer a alguas pessonas que me matórun la fome a mi i als mius filhos, muita beç. A muita outra, nó. Habie gente que solo fazie bien se nun soubisse que l staba a fazer; que daba ua mano chena sabendo que iba a recebir dues.
Porque nun pones decotes más grandes, Çastrina, que agora ye moda!!??
Porque tengo un cuolho que se asparece a ua peituga. Nun bedes?
Fui de las fomes que passei an nina. Yá me dezírun muitos doutores. Nun bedes estes uossos salidos para fuora?! Cuitada de mie mai.

Siete ou uito debaixo dun alqueire i todo mundo se criou, cun la grácia de Dius!
Sabe Dius, sabe Dius!...



Zistir nunca





L pobo diç i ye berdade, zistir nunca.
Bibimos un tiempo que antranhado ne ls malos questumes, nada asparcido al tiempo que me criei, ye cumo panho bielho atacado pula traça, ls balores maiores de postura i eiducaçon, bénen-se çfazendo.
L ambestimiento ten sido muito n’eiducaçon i formaçon, mas asparece-me que ténen faltado ls aricos nessa sementeira adonde la grama, margaças, jólio i demais yerbas danhosas ténen apestado i medrado cun ringalheira.
Miramos de sgueilha i cun çcunfiança para todo l que stá alredror, quantas bezes cua anjustícia de boziar als cielos, para probes cuitados que de zgráçias solo le faltaba essa porque las demais yá le habien caído anriba, nestes momientos somos nien mais nien menos pan salido de las redadeiras i malas fornadas. Hai que apartar l trigo de l jólio
De l mal oulhado cuido que quienquiera se cura, uas rezas por quien saba i tenga fé i alhá se bai pa las ourtigas, mas tamien cuido que de l çurro criado puls questumes brandos muitos nunca se lhában, i esse ye l mal, porque dun bai nun bai até se pássan an cerimónias, casamientos i batizados, l nariç de ls hounestos afai-se dun modo que la çujeira nien fiede. I todo l mal que nun se le bota pomada a tiempo, anferma, culs bícios tamien assi ye
Mas siempre i desso nunca tube dúbedas l ambestimiento ne l património houmano fui i cuntina a ser necessairo i perciso.
Alhá porque hoije botar la cuçpinha i l scarro pa l chano adonde todos ponemos ls pies, a muitos nun le melindra nada i até cúidan que ye moderno, la houmanidade nun debe abaixar nien zacreditar que l'eiducaçon i formaçon son ls atalhos ciertos para nun se abaixar mais baixo.
Siempre se deseou i quijo alcançar la bertude, mas essa solo ben se cuntinarmos a acraditar que ls homes i mulhieres de manhana seran melhores.
La spráncia ye siempre la redadeira a morrir-se.



09/11/09

Hoije cumo dantes




Stábamos na era de l anho sessenta de la gráçia de Dius, botou ls redadeiros trastes a leilon.
Sien cobres nien cheta, amarrado a la cundiçon de probeza que tenie, alhebantaba la cara i iba-se para bien loinge, sien bergonha, lhebado pula balentie de dar ua bida melhor als sous.
La biaige fui demorada i rendida, sou çtino era la tierra pormetida, cumo pormetido staba zde siempre dar dies melhores a sue tie, ninos i ninas. A la sue tierra mai nun le querie mal, mesmo que siempre fura madraça i deilha tubira la pouca cundiçon de amar.
Amar, amaba sou pobo, todo l que era giente, porque le sabie bien i de bundade era ua eimensidon.
Quedar-se nun podie, éran ls anhos salagres de todo que ampurra un home desta cundiçon pa la maldita eimigraçon.
Pur alhá un die para siempre quedou.

Nuobo jornal CONTRABANDO



[Saliu ne l atrasado die 1 de Nobembre un nuobo jornal chamado CONTRABANDO. L sou diretor ye Daniel Gil, ten sede an Figueira de Castelo Rodrigo, sendo todo screbido an pertués i an castelhano. Mas cumo me cumbidórun a colaborar i aceitei, tamien alhá ten ua crónica (cuonta stórica) an mirandés. Eiqui bos deixo la purmeira que saliu. La mie eideia, se acauso houbir tiempo i l jornal durar, ye screbir ua data de cuontas adonde se relate muito la nuossa stória, de modo lhibre i delgeiro, anque cun rigor. Quien quejir puode ler l númaro zero de l jornal eiqui]




L BOLO DE LAS PALABRAS

01 – Agora sabie adonde era la sue casa


Nun hai delor que s’acumpare al de tornar dua derrota, pensaba fraile Burtelameu al preguntá-se que le iba a dezir al abade, senhor Don Heirberto, por haber deixado Infainç i Custantin. Pensou an scapá-se por ende, mas mais le balie apersentá-se cumo quien se deixou bencir do que ser lhembrado por cobardo que se scapou de la batalha, que ne l mosteiro de Moreiruola de Çamora nunca faltarie quemido i catre ambaixo de teilha, apuis de cumprir cula cierta peniténcia que l abade le iba a dar. Assi i todo, pesaba-le la lhembráncia de las sues recomendaçones quando deixara l mosteiro: mira que essas tierras mos fúrun dadas por Don Çáncio, rei de Pertual, an pagas de le rezarmos por alma. Sós nuobo, mas tengo toda la cunfiança an ti, cuncluira l abade anquanto le apersentada l anielho a beisar, dun ouro que relhuzie mesmo porriba l branco hábito de Cister. I acrecentou algo que le parecie dar a la sue mission ua outra dimension: mira que Don Fonso IX de Lhion, nuosso rei i senhor, muito spera de l nuosso trabalho neste nuobo domínio.
Quando fraile Burtelameu chegou a Infainç, corrie l anho de Nuosso senhor de mil duzientos i quanrenta i uito, muito tiempo apuis corregido para mil duzientos i onze. Era la fin dun berano steporado, an que nun caira ua sola pinga d’auga por to la tierra de Miranda. Preguntou-le pul nome de la tierrra a un rapazico, Juan de sou nome, cun un cuorpo que se le assomaba als uolhos i neilhes cabie, i dues baquitas amarielhas que mal aguantában ls uossos andrento la piel. Por aquel purmeiro anformante biu que falában la mesma lhéngua, cumo le habien dezido i cumo se patricaba an todo l reino de Lhion, mas tamien biu que nun bundarien las ouraciones que sabie para se poder scapar daquel einfierno de fame. L pobico andarie por uas binte almas, dixo-le l mocico, anquanto le cuntaba que bibie nun chabolico cula armana, que la mai se habie morrido nun sabie quando i de l pai se cuntaba que fura lhebado pa la guerra puls fidalgos de Bergáncia.
Agora eilhi staba Burtelameu a la selombra daquel uolmo, ende a ua hora de camino de atrabessar l Esla, sien saber que licion le cuntar al abade. Habie-se passado un anho çque chegara i nunca naide de l mosteiro quijo saber del. An beç desso, apareciu-le pula Páscoa l arcediago de l Azinhoso a eisigir la paga de la cóngara debida al Arcebispo de Braga, amanaçando mandá-lo prender se nun le pagasse até al San Miguel, an Setembre. Talbeç essa fura ua buona cuonta para Don Heiberto. Staba Burtelameu nestes pensares quando ua selombra debagarosa abança para el. Buolbe-se, medrancado:
- Madalena!
- Bin para que tornes, Burtelameu, diç i lhougo se quedou als pies de l fraile.
Puso-la al cuolho até tornar a eilha. Era lhebe cumo ua pruma i puls buracos de l xambre deixaba-se ber l redondo de las tetas. Fúrun eilhas que prendírun l fraile lhougo na nuite an que chegara i Madalena, armana de Juan, le dou de cena un caldo que le soubo pula alma.
- Cuidei que te habies morrido, de l pariduro.
- L rapazico si naciu muorto, mas you bibi. Anda para casa que tenemos de fazer outro. Nun tengo a mais naide.
Burtelameu mirou-le l rostro als manchones, talbeç de chorar, i pula purmeira beç le pareciu guapa i mui nobica. Dou-le la mano i lhebou-la lhadeira arriba, squecido de l abade, de l mosteiro i de la alta stratégia rial, puis nunca naide le pedira nada assi. L einfierno faç raia cul cielo i este puode antrar a sfergantes, por frisgos que mal se béien, pensou Burtelameu nua risa que se le morriu ne ls beiços. Agora sabie adonde era la sue casa.
Amadeu Ferreira





08/11/09

Traduçon: Cumo todo i nada mudou an tierras de Miranda




Reportaige
Cumo todo i nada demudou an tierras de Miranda
Por Alexandra Lucas Coelho (testo) i Nelson Garrido (retratos)


Cumo todo i nada demudou an tierras de Miranda Ua aldé que yá ye bila wireless, i atrás de l monte un pastor que se anforca. Un pouliteiro qu'onte beilou an Nuoba Iorque, i hoije nun ten amprego. Scuola para todos ls ninos, i nun hai ninos. A seguir al 25 de Abril, António Reis i Margarida Cordeiro filmórun estas tierras antre Miranda i Bergáncia. Que ye feito de ls lugares i de las pessonas de Trás ls Montes? Un Pertual anterior que fumos, i inda somos. Purmeira parte.

Quando an Bergáncia preguntemos:

- Qual ye l melhor camino para Miranda?

To la giente responde:

- Ide por Spanha.

Ne l mapa peç un saltico, dues cidades tan acerca alhá na punta anterior de Pertual. Mas, bendo melhor, la strada buona ye la que sal de Bergáncia, dá ua buolta spanhola i abaixa pa Miranda. L'outra, toda pertuesa, ye a las curbas. Habemos de la fazer (i d'anjoar), mas alredror. Para yá, bamos anton por Spanha.

Quando António Reis i Margarida Martins Cordeiro eiqui ampeçórun a filmar "Trás ls Montes", habie ua frunteira a sério, cun puosto de la guarda i cuntrabandistas a monte. Daba ua trabalheira a antrar - i agora antramos mesmo sin querer.

Ye l'hora de l poniente. Las fuolhas relhúzen cumo speilhos. Las placas na strada anúncian Alcanhiças, apuis Parque Natural de l Douro Anternacional i, al fin, l'aldé mirandesa de Ifanes/Anfainç.

Stamos an território bilingue.

L mirandés inda nun era léngua de lei ne l tiempo an que Trás ls Montes fui rodado. Mas las leis de la capital quédan mui loinge, diç un mirandés ne l filme. Ye un cacho de Kafka (La Grande Muralha de la China), mas quien nun sabe nun eidentefica. Aqueilhas palabras son la rialidade desta giente, nun ténen nada de fiçon.

Assi ye al largo de l filme, rodrado an 1974-75, strenado an 76, pouco bisto zde ende, i inda assi eissencial para saber quien somos.

Trás ls Montes fala-mos "de quanto puode ser dezido subre la nuossa muorte-bida, por quien deilha bibe i se muorre", screbiu João Bénard da Costa. Ye "un de ls grandes atos d'amor i criaçon que l'arte feita por pertueses mos ten dado" i "ua de las poucas piedras de l camino que mos puode ajudar a reancuntrar la direçon".

I quando l filme se strenou an Paris, ne l Le Monde saliu "ua orde terrorista assinada pul Joris Ivenes i pul Jean Rouch, ls dous mestres supremos de l cinema decumental: "Allez voir, toutes affaires cessantes, Trás ls Montes!" [Deixai todo i ide ber Trás ls Montes!]", lembrou l cineasta Paulo Rocha.

"Nunca, que you saba, un rializador se habie ampenhado, cun tal maluquice, na spresson cinematográfica dua region: quiero dezir, la defícele quemunhon antre homes, paisaiges i staçones", dixo Rouch.

António Reis i Margarida Cordeiro nun regístran l lugar sin anterferéncia. Méxen cun el, custrúen nel até le topáren ne l fondo, na sue mimória mais antiga - las fábulas de l tiempo pagano, la pantasma de la fame i de l abandono, la bida cun todos i culs animales, l carambelo que se parte culs pies i se chupa nas palhicas, la forma cumo la luç demuda al largo de l die, un pastor que silba ne l berano cumo Pã i tembra ne l ambierno anrebulhado nua manta. Todo esso ye rial cumo un poema.

Acá stamos, 34 anhos apuis de la rodaige.

Cantarie, piçarra, azuleijos d'eimigrante, i antramos an Miranda, l'abismo de l Douro a la squierda, l sbarrulho de l castielho a la dreita, Lhargo de L Castielho.
Eiqui queda la penson-restourante Santa Cruç. Ne l tiempo de Trás ls Montes era solo restourante. La duonha lembra-se de ls outores eiqui beníren a quemer. I agora l filho deilha bai a ser persidente de la cámara. Toma puosse passado manhana.

Padre, sobrino de padre

Un luç-néon burmeilho a piçcar: "Restourante." Mais adelantre neones azules, berdes: cafés. Nuite de Outonho i nin un airico. Giente a la puorta, cumo l Miguel, qu'anda na Covilhã an Ciéncias Biomédicas mas nun deixa de ser pouliteiro.

Hai l grupo de la cidade i depuis cada aldé ten ls sous pouliteiros. Ls qu'aparécen an Trás ls Montes éran de Dues Eigreijas. Derigie-los un padre que deixou de l ser para se casar, António Rodrigues Mourinho. L nome aparece ne l genérico cun un agradecimiento special.

Morriu-se hai anhos, mas l sobrino bibe an Miranda, acunselhou la repunsable de la cultura na cámara: "Ye storiador." Tamien se chama António Mourinho, i, cumo se berá, tamien fui padre i deixou de l ser para se casar.

- Ide até a la casa delantre a las antenas, cun ua palmeira - andica-mos, por telmoble.

Miranda yá ten uns alredores, uas retundas, quien ben de fuora até se perde. Mas acá stá António Mourinho al porton, a fazer antrar. Ua Nefertiti anqueixilhada na parede, reposteiros i torneados, mesa de bidro cun bibelós. Ende pousamos l portátele para amostrar las cenas culs pouliteiros. Trás ls Montes nun stá çponible an DVD, mas tenemos ua grabaçon, gentilmente amprestada pul cineasta Manuel Mozos, de quando l cinema passou na RTP.

- Ye l grupo de Dues Eigreijas, nun hai dúbeda! Acá stá la Casa Paroquial, l poço, las scaleiras. Miu tio bibiu eilhi 42 anhos i you fui praticamente eilhi criado. Ls pouliteiros ansaiában ne l andar de riba que miu tio mandou fazer.

Nessa altura, l tio inda era padre.

- You casei-me an 83 i el casou-se an 84. Este ye miu tio! - apunta. - I este ye tiu Belmiro, qu'era ansaiador percipal i tocaba bombo. Miu tio iba a buscá-lo a Freixenosa.

Agora l filme amostra ua mulhier a la puorta dun quarto a ber ls filhos. Trés pa la cabeceira, dous pa ls pies, cinco nua cama.

- Nun me parece que miu tio tenga dado grande aceitaçon a esto - diç António Mourinho, angurriando la cara. - Acho que ne l modo de pensar del esto nun retrataba l pobo stramuntano, que ye de Bila Rial para acá. L nuosso Trás ls Montes ten regiones mui defrentes, l caliente i l friu, l de l'oulibeira, l de l triyo, l de l'almendreira, l de la binha.

Apunta pa la pantalha.

- Esto ye ua muostra, mas miu tio nunca ligou muito a este filme. Si senhor, habie casas destas, an que ls garotos drumien als quatro i als cinco, i dezie-se qu'habie fame. Mas comie-se persunto i pitas criadas an casa, mais saborosas qu'an Lisboua. Nós nun teniemos meios de quemunicaçon, agora fame nun teniemos.

Yá manhana, an Dues Eigreijas, bamos a ancuntrar un pastor a falar de fame. I passado manhana, an Bempuosta, Margarida Cordeiro bai a cuntar cumo la mai deilha tenie la barriga anchada de fame.

L tan pertués zagrado de l ex-padre Mourinho ye l de quando l filme se strenou an Miranda. Houbo rebuolta, quejírun cortar ls cabos, queimar la fita porque aparecie ua mai a apanhar niebe i a serbi-la a la mesa. Ye essa cena qu'aparece agora na pantalha, cula strema rialidade dun poema.

- La nuossa giente mira para esto i diç: "L quei! A la nuossa mesa nunca se quemiu niebe!" Criou-se ua eideia muito eirrealista quanto a Trás ls Montes.

Mas António Reis, nacido acerca l Porto, achou-se renacido an Trás ls Montes, conhecie estas tierras cumo sues, i Margarida Cordeiro era stramuntana, de Bempuosta.

- Ua psiquiatra eidealista que nunca acaçou la rialidade - ateima António Mourinho - Bempuosta nun era assi tan probe. Nun habie pedintes!

Ne l cinema tamien nun hai pedintes.

- Trás ls Montes solo passou a ser eizolado cul liberalismo. Ne ls seclos XVII i XVIII, percipalmente apuis que l bispo bieno, habie teólogos, filósofos. Tubimos trés bispos que fúrun reitores de la Ounibersidade de l Minho.

Apunta pa la pantalha.

- Hai un eisagero eiqui. Esto serie 20 por ciento de la rialidade. Quaije to la giente colhie l sou pan, tenie la sue huorta, mataba l sou cochino, tenie l sou galhineiro i coneilhos. Nun habie denheiro, mas trocában-se sardinas por pan.

I hoije?

- Stá mui defrente. Hai melhores meios de trasporte. L que nun demudou fui l'andústria, Trás ls Montes nun ten. I las tierras stan todas por sembrar. La falta de trabalho chegou a tal punto qu'eimígran cada beç mais pa la Spanha, la Suíça, la Fráncia. Las nuossas aldés, ye todo bielhos, praticamente. Nun hai ninos. Hoije ls ninos quédan caros i ls pais nun se abintúran.

Mas se alguien ponir esto nun filme, haberá por cierto quien nun guste.
Nuite an dues Eigreijas

Meia dúzia de quilómetros até Dues Eigreijas i stá tan scuro cumo na strada. Inda haberá bibos? I estas jinelas cerradas, estas rues zertas, nin un perro, l bielho apeadeiro de l camboio.

An "Trás ls Montes" hai camboios que chégan de nuite, de l nada, i atrabéssan ls montes, solo fumo i silbido. Hoije, sóbran ls apeadeiros abandonados, culs sous beirales de Stado Nuobo.

Damos buoltas de carro a saber de la Casa Paroquial, damos cula eigreija, i nada, naide.

Até qu'al fondo dua rue aparece un néon laranja. Chegamos acerca: "Associaçon Cultural Pouliteiros de Miranda." I la placa antiga por trás: "Casa de l Pobo, patrimonho i sede de la Junta de Fraguesie i Centro de Salude de Dues Eigreijas."

Andrento tamien hai luç, bar cun balcon d'alumínio, mesas de fórmica, pantalha ligada na SIC, André, 42 anhos de peso, anfitrion pa l que percisarmos, al lado de la mulhier, Paula. Inda son horas de cena, nun hai mui mobimiento, quieren ber eimaiges de Trás ls Montes, si senhor.

- Ye l padre Mourinho!

- L tiu Belmiro!

- La Ana Marie!

- Parece la garota deilha agora!

- L Demingos, qu'agora ye persidente de la junta!

- L Artur!

Ban a buscar retratos d'hai mais de 30 anhos, l Artur bestido de pouliteiro.

Paula bota un miel scuro ne l xá de limon, i que miel.

Inda hai scuola an dues Eigreijas?

- Hai, mas cerrou. Ls ninos ban a Miranda.

Quantos ninos?

Paula cunta puls dedos.

- siete.

Nas paredes hai retratos antigos a negro i branco. Ampéçan a antrar homes. Bében ua mini a mirar pa la telbison. André, que tamien fui pouliteiro, trai ua placa d'honra: "Associaçon de Pouliteiros de Miranda de l Douro - pul sprito de cuorpo, dedicaçon, sacrefícios i eisemplar patriotismo." Fúrun a Newark pul 10 de Júnio. Ls d'agora, stá claro, nó ls de l filme.

I nin d'aperpósito, éntran dous moços pouliteiros. Nun ténen ansaio marcado, mas dado l'antresse lougo eilhi ampéçan a cungeminar ansaio para manhana. Para beilar son percisos uito, para tocar trés. Mas puoden beilar un ansaio sin música.

Queda cumbinado.
De l riu al pastor

A la purmanhana hai que ber esto, l Douro nas arribas de Miranda. L sol bate na auga i ls choupos déixan caier fuolhas cumo láminas d'ouro. Pa la dreita son las barraiges, Miranda, Picuote, Bempuosta. Mas pa la squierda, depuis de la curba, nun hai mano houmana. Béien-se águilas, cuorbos, pinguines de l riu, carrascos centenários ancastrados nas peinhas.

De l lado d'alhá ye Spanha.

I alguien ha-de aparecer para mos fazer ber l "2", que ye mesmo un "2" purfeito na peinha. La lenda ye que las sulteiras que nun l béian nun se cásan, i las casadas que l nun béian son anganhadas. Pa ls homes quedaba la melhor parte naturalmente, i nun fui assi hai tanto tiempo, inda agora. Por eisemplo, Ilídio Cristal, que ten un café eiqui, nun antende qu'haba un grupo de pouliteiras.

- Nunca houbo - ye l argumiento del.

Acerquita de l'auga, Alípio i Celeste benírun a la pesca. Son reformados, "a camino de ls 70", de l'aldé de Cércio.

- Antes d'haber la puonte, passában cun uas cuordas pa la Spanha.

- Antes era crime, agora nó.

Stan a falar an pertués. Nun fálan mirandés?

- Corretamente. Ye la nuossa purmeira léngua. Nun ye un dialeto, ye ua léngua, i hoije yá se ansina na scuola. Mas se la falássemos, nun antendien nada. Teneis que quedar eiqui mui tiempo para poder daprender mirandés.

Ls dous filhos, formados i bien, alhá na capital, fálan mirandés, mas ls nietos yá nacírun loinge deiqui, cumo han-de falar?

Sendo quaije meidie, Alípio i Celeste ban a almorçar i nós bamos pula strada de las aldés, até ancuntrarmos un pastor, na fin de Dues Eigreijas. Stá sentado nas yerbas anquanto las canhonas pácen.

Trás ls Montes abre i ancerra cun pastores, siempre ninos.

- Ls ninos éran proibidas d'andar cul ganado, mas andában porque ls pais tenien outras cousas que fazer - diç.

Ten nome de nobre, Lázaro Afonso de Castro. Gorro anriba las angúrrias, manos duras ne l caiato, 62 anhos.

- Agora solo ls bielhos ye que fázen esto.

L ganado del ten 130 canhonas. Son para criar chicha.

- Eiqui nun se faç queiso. An Mogadouro yá se faç queiso de canhonas, mas eiqui nó.

Pausa. Las nubres pássan-le por riba de la cabeça. Sol-selombra.

- Ye ua miséria tener un ganado. Tengo de pagar muitas rendas para fazer forraige para eilhas. Quien tira l benefício ye l duonho de la tierra. Agora, se tubisse un ciento de cordeiros, bendie-los bien. Mas l'anho bieno ruin, seco, misarable. Pa l que cultibamos, nun dou nada. Ne ls outros anhos fiç 150, 200 rolos de bena, i astanho 30 ó 40. Solo quien nun puode fazer outra cousa ye que faç esto. You tengo las sartas cumpletamente çtruídas, nun puodo trabalhar i tengo de me assujeitar a fazer esto. Digo-le la berdade: se nun díren un cachico de susídio, la giente muorre-se de fame. Inda outro die un pastor matou-se. Metiu ua forca al cachaço porque nun cunseguie pagar la çpesa, yá tenie muita díbeda. Tenerie 54 ó 55 anhos. Tenie uito filhos. Bibiu to la bida de l ganado i agora biu-se oubrigado a matá-se. Tenie un ganado mui buono, arrendaba muitas tierras, mas chegou ua altura an que yá nun tenie denheiro para pagar las bacinas. Chamaba-se Narciso, mas chamában-le Granado. Era de Bilasseco.

A dieç quilómetros deiqui. I la família?

- L ganado, bendírun-lo. I ls filhos ándan a ganhar la bida an Spanha.

Lázaro questuma bender trigo a la copratiba de raçones para bacas i cochinos.

- L anho passado pagórun a 20 céntimos l quilo. Astanho a 13. Depuis ajúntan-se las çpesas.

Mas la bida del nun fui esto. Eimigrou para Fráncia, cumo muitos.

- Stube an Bordéus 20 anhos nas obras, ne l duro, por esso ye que tengo la queluna cumo tengo.

I asma crónica. Por bias de la salude tornou a Pertual, l denheiro d'eimigrante dou-le para mais 20 anhos, até agora.

- Bou ganhando para subrebibir, mal, mal. Tengo ua nieta cun cinco anhos. Tenie dous i meio quando la mai se morriu de lacemie.

La filha del.

Pon la mano dura ne ls uolhos, abaixa la cabeça. Assi quedamos.

- La bida a las bezes ampeça a zandar, a zandar. Ye mala. Mui mala.

L filho stá an Paris, ben a passar bacanças an Agosto. La nieta bibe cul i cula mulhier. Ye un de ls siete ninos de Dues Eigreijas que ban a la scuola la Miranda.
Quartel-general na Grabiela

Casas amarielho-canairo. Outro ganado antes de Fuonte Aldé. Un balhe cun auga i ua piedra pousada, cumo suspensa. Oulibeiras i binha.

La próssima aldé (?) ye Sendin.

Sendo hora d'almuorço, bamos a la Grabiela, restourante i penson, ambentora de la puosta mirandesa. La receita passou pa la filha Alice i apuis pa la nieta Adelaide, esta rapaza qu'afinal ten 50 anhos, nun se acradita. Chicha deiqui, assada ne l lume, un molho cun binagre, i patatas an quartos alouradas. Assi se alimentou l'eiquipa de Trás ls Montes.

- Era eiqui que fazien quartel-general. Benien a las dieç i a las onze de la nuite, chenos de fame. "Ó tie Alice!" I mie mai daba de comer a aqueilha giente toda. La dona Margarida Cordeiro ye que bos puode cuntar todo.

Alhá eiremos, alhá eiremos.

- L António Reis lidaba culas pessonas tu acá tu alhá. Gustában del. Quien andaba cul era porque querie. Oufrecien-se para ajudar. I cumo la mulhier era deiqui, mais cunfiança arranjou. Nesse tiempo Sendin tenie mui mais giente, muito mais ninos. Tenie uito porsoras purmárias. Hoije, son trés para 50 ó 60 alunos, i bénen destas aldés al redror. Eiqui nun hai amprego, andústria, i las pessonas scápan. Muorren-se 25, 30 pessonas por anho, nácen trés ó quatro.

Adonde?

- Ban a nacer a Bergáncia. Agora até yá nácen muitas ne l IP4. Yá nun hai spital an Miranda, bai todo para Bergáncia i para Mirandela. Se tenemos un anfarte, adius biuola.

Sendin chegou a tener 4000 pessonas. Hoije ten pouco mais de mil. La filha de Adelaide acabou Medecina an Coimbra. Quien bai a quedar cula receita de la bisabó ye l filho, angenheiro florestal de formaçon. Hai muita giente formada an Sendin, diç Adelaide. Mas esso tamien quier dezir que poucos ban quedar an Sendin, porque poucos puoden bibir desto, l home na huorta, la mulhier na cozina:

- Tengo las mies patatas, ls mius licores, las mies cumpotas, l miu azeite, l miu freijon, las mies berduras. Era miu pai que trataba, agora ye l miu home.

Nun se passa fame, mas falta giente.

La contra-corriente desto son ls nuobos atebistas, l'associaçon que defende ls burros an stinçon, ó l centro que l melómano Mário Correia muntou, quando bieno a bibir para Trás ls Montes. Adelaide telfona-le i diç que stamos a camino.

Ye andar ua rue, nin cinco minutos, esto se nun zbiarmos na Rue de REi para falar cun dona Ana da Conceiçon Afonso, que ten 80 anhos i biste-se de negro, cun lenço, cumo las mulhieres de Trás ls Montes. Tamien ten bóbedas ne l telhado cumo las hai ne l filme, i podie tener sido ua feirante de éisito, porque lougo eilhi mos pesa un quilo de fiyos, que an berdade nun pedimos. dous ouros i meio.

- Tengo ls filhos pul mundo. Un an Pinhal Nuobo i ls outros ne l Porto.

L tamanho de l mundo baria siempre. De la scaleira de dona Ana, parece todo mui loinge. Mas birando la squina, ne l Centro de Música Tradecional Sonidos de la Tierra, todo parece acerca. Para alhá desso, cumo sclarece Mário Correia, qu'agora mos abre la puorta, chega un cumputador.

- Sendin ye bila wireless. "Quien nun sembra l porgresso faç morrer la tradiçon."

La frase stá na parede.

Mário guarda an purfeita ourganizaçon toda ua çcuteca, biblioteca i filmoteca que son mimória biba. I usa la melhor técnica possible pa las recuolhas de música i literatura oural que ten feito, 1800 horas.

- Grabar, grabar, grabar, para decumentar.

Sin lamientos.

- Inda bien que yá nun cántan nas segadas, la sega de l trigo, qu'era mui dura, de sol a sol, cun temperaturas de 40 graus. La polareda que se albantaba, la calor que nun deixaba respirar.

Mas inda bien que pouliteiros i gueiteiros stan an grande.

- Fiç eiqui cursos de gueiteiros i hoije tengo muita proua de ls ber por ende culs pouliteiros. Ne ls anhos 80 stában praticamente zaparecidos.
Uito a beilar

A la nuite, de buolta a Dues Eigreijas, bamos anton a ber cumo béilan aqueilhes que nacírun depuis de Trás ls Montes.

Ábren l salon grande de l'associaçon i pónen-se frente a frente, quatro de cada lado. L mais nuobo ten 16, l mais bielho 26, la média anda puls 20. Gel ne l pelo, blusones, jeans. Un suldado (César); un ampresairo agrícola (Emanuel); un daprendiç de pasteleiro (André); un studante de Eiletrónica (José) i un restourador que tirou Eiletrónica (Paulo); un finalista de liceu que quier ser beternário (Edgar); un macánico ampregado (Bruce) i outro zampregado (Tiago).

Quien bai fazer l salto de l castielho - brinco porriba de todos ls outros - ye José i depuis Edgar, eileitos ls mais ables.

Beilan trés lhaços, ó seia trés danças, cun un mais bielho a fazer percusson cula boç. I na fin falamos an ruodra.

L que ye que bos falta?

- Denheiro.

- Mobimiento.

- Giente.

- Ua pessona sal a la nuite i nun se passa nada.

- Mulhieres.

- Trabalho.

- Trabalho hai muito. Amprego.

- Andústrias.

- Ajudas de l Stado pa la cultura.

- Médicos.

- Un spital ó un abion de naspas. Tube l azar de se me morrer un armano.

I l que quier dezir ser pauliteiro?

- Un gusto.

- Ua honra.

- Proua. Nun deixar morrer las nuossas ouriges. Ten de poner que fumos a Nuoba Iorque an Júnio.

Pus, a Newark.

- Nó. Tamien beilémos an Times Square a la nuite.

Ne l meio de la rue. L tránsito staba cortado. Cun saias i palos, eimaginai la sensaçon.
La família de l pescador

Bempuosta ye l'aldé seguinte. La família Velho bibe nua casa lougo a l'antrada, cun ua fieira ne l huorto. Ne l genérico de l filme aparece bárias bezes l apelhido Velho. Antrórun quaije todos, pais i filhos. An tierras de Miranda, son eilhes las figuras percipales. Stá António Velho, a quien todos cháman Scalo, ó Scalico, nome de peixe, porque era pescador i peixeiro. An Trás ls Montes ye el de motorizada a traier peixes a ua garota; ye el de barco a ansinar l filho mais bielho a pescar; ye el que se ben sentar ne l scanho - l tradecional talho de lume -, al lado de la mulhier. Son deilhes ls cinco filhos nua sola cama.

I eiqui stan ls filhos, trintones, quarentones, sulteiros, de manos ne ls bolsos, malos dientes.

Fui la droga, diç-se an Bempuosta, dezirá Margarida Cordeiro. Pai i mai trabalhórun muito i ye l que se bei. Cheguemo-mos al huorto: quemido de pita, baldos bielhos, restros. Na rue aguemito i andrento moscas.

Mas als 72 anhos, l'einergie de António "Scalico" Velho ye un portento. Solo anda de caiato, duol-le muito ua pierna, i nun pára nin se calha, risa abierta.

Chama a António Reis "poeta Reis".

- L poeta Reis pediu i la giente iba. Nun ganhábamos nada, a las bezes alhá dában mil scudos.

Marie de la Glória Barros Novais Velho aparece de bata nas traseiras, rúcia, botas de borraixa, dientes a menos. Ne l cinema ten ua beleza melancólica, scura. Nesto, mira-mos a dreito i ye eilha:

- "Nun queda naide. Bai-se ambora la filha de la Mariana i manhana quien será?"

Son las palabras que António Reis i Margarida Cordeiro le dórun para dezir, hai 35 anhos. Inda las sabe de cor, eiqui, nestas traseiras de l mundo.

- Outra beç la doutora puso-me de xefe nua molienda cun ua bata branca. Outra beç you fazie que benie de l campo. Ponie las alforjas a las cuostas i iba a ber se ls filhos stában bien.

Nun filmórun an casa deilhes, lebórun-mos para Dues Eigreijas.

- Mas era la rialidade, drumíemos quatro nua cama. Antigamente nun teniemos puosses para cada un tener un quarto i eilhes fúrun criados assi.

Cuntínan quatro an casa. La filha an Fráncia.

- Purmeiro eimigrou para Eitália. Era ampregada de la dona Donatella.

Donatella Versace.

- Ganhaba mais que las outras todas, mas la dona Donatella era ua senhora mui defícele. Agora la mie filha stá hai trés anhos an Fráncia, trabalha a tomar cunta de casas de bacanças.

I ls rapazes eiqui?

- Trabálhan pa la junta, a limpar stradas i a fazer paredes. Dous ban pa l fondo de zamprego. Ls outros ténen stado na Spanha, mas alhá tamien stá ne l "paro".

Bamos pa la cozina a ber l filme, toalha de plástico, lume ne l suolo, pote de fierro.

- Quando l riu gelaba, partiemos l carambelo a berdoada, tirábamos ls peixes culas manos, sin ber nada, scalos, barbos, bogas. Era de la meia nuite até la purmanhana, porque mais cedo l peixe straga-se.

António chama l filho mais bielho para se ber ne l filme. El ben, 45 anhos sin jeito, mas de calantriç ye l Carlos de Trás ls Montes.

Inda ténen barco ne l riu. Cumbinamos pa las uito de la manhana.

I a las uito de la manhana somos nós que mos atrasamos. Pai i filho stan prontos, méten-se ne l carro, guían-mos puls caminos florestales ne l meio de l nubrina, até abaixarmos a pique pa l Douro, i que bista.

António "Scalico" Velho camina ne ls flutuadores cumo se nun tubisse caiato i senta-se na proua de l barco, un barquito de chapa cun remos de madeira i trabas para sentar. L filho rema i nun aceita ajuda. Ye cumo ne l filme, solo eilhes i l'auga, antre arribas de niebros, xaras, pinhos i carrascos.

- You i la mie mulhier drumiemos muitas nuites neste barco. Faziemos la cama eiqui até chegar l'hora de pescar.

Chama "flor" a la mulhier, cunta cumo "tenie proua neilha", el un uorfano "criado als cuntapies". I la boç de Scalico, l home de l riu, ye todo l que se oube, a chamar gajos als cuorbos marinos i poeta a António Reis. A coincer l riu d'uolhos cerrados.

- You era terrible pa ls peixes!




07/11/09

La flor



La flor que dei
i oufreci
alhi nas fuontes
nun me preguntes
porque nun sei
se ye mas ye
para Marie…

Talbeç tamien
talbeç un die
nas fuontes alhi
la querga bien
la querga si
tamien p’ra mi…
Marie !


A cabalho de las palabras


Biaijo a cabalho de las palabras
a çcansar de l tiempo que me pesa.
Çaracuteio carreirones
para me ancuontrar cun l que fui,
anfunisgo-me nos touçones cerrados,
an ribeiros perfumados,
a pedir frescura pa ls mius passos.
Biaijo stremunhada,
antre scobas i spineiros,
que me apeian,
que me angánhan ne l miu çtino,
me ambouban cun l oulor fuorte,
me crában picos na chicha
i me zgrácian de delor.
Quiero achar ua fuonte de auga frie
que me refresque l´alma,
que me stique la piel angurriada.
Quiero salir deste scadal seco
que me seca l manancial de las palabras
i me bota para buracos sien salida.
Biaijo an palabras i assí acho ua frincha,
por adonde resfuolgo
i me deixo arrolhar
por airicos lhebes i serenos.
L que fui,
qu´amporta!!?
L que serei,
quien sabe!!?
Abaixo de las palabras i,
fortalcida,
miro pal mundo,
spreito pal riu
adonde l miu sangre cuorre fuorte i doce…
I,...sigo l miu camino .




Tornar al Praino

Ua xara, un touçón,
ua peinha, un fincón,
ua huorta, ua lheira,
ua tierra na praineira
cacho de l tou mundo
barriga que te pariu
i fizo de arrolhón
tirou-te l friu,
dou-te eimoçón.
Crécen las prumas i sales a bolar caras al sol
suobre l mar quédan rastreiras bien marcadas
na frescura d’ua nubre,
nas óndias alborotadas.
Cien buoltas deste al mundo antes de tornar
un farrapo remendado
salagre cume un guiço
çfalhecido
mirar mortiço
dzanimado.
Sobran códeas de lhénguas porfelhadas,
fáltan las falas de la fala:
pura einergie para pilhas bien cargadas.

06/11/09

Georgete




Georgete ye ua ciguonha
Que naciu an San Martino
La mai botou-la de l nial
Ancomeçou-l assí l çtino.

Apanhou-la tiu Caguças
Pa la cuitada criar
Tanto el cumo la sue tie
Tenen-la feito medrar.

Anda siempre na cumpanha
De l perro, sou armano
Que quando eilha percisa
Siempre l bóta la mano.

A tiu Caguças i sue tie
You digo-le muito oubrigada
Por tenerdes salbo la cigunhica
Que pula mai fui mal amada.


Agora solo speramos
Que un ciguonho la namore
I que tengan muito filho
I ls crien cun muito amor.

Ciguonhica de San Martino
Tu bás a quedar na stória
Porque ua stória assí
Naide daba fé, nien mimória.

La tue stória yá bai
Na anternete quedar
Para que todo mundo leia
I la puoda apuis cuntar.

Agora mie ciguonhica
Tengo-te un pedido a fazer
Se bolares pula Speciosa
Quiero que me baias a ber.